door Raymond R. Hausoul – Waarom radicaliseerde Vladimir Poetin zozeer dat hij een oorlog begon op een schaal die Europa sinds de Tweede Wereldoorlog niet meer had gezien? Die vraag staat centraal in Poetins tsaristische droom van historicus Beatrice de Graaf en Ruslandexpert Niels Drost. Het resultaat is niet alleen een fascinerend boek over Rusland, maar ook een relevant boek voor christenen.
De Graaf en Drost analyseerden duizenden toespraken en verklaringen van Poetin sinds zijn aantreden in 2000. Ze beschrijven geen leider die op een ochtend als overtuigd imperialist wakker werd, maar reconstrueren een radicaliseringsproces waarin teleurstelling, geschiedenis, nationalisme en religie steeds sterker met elkaar vervlochten raken.
De eerste hoofdstukken bieden daarvoor de historische achtergrond. Dat gebeurt toegankelijk en is doorspekt met kleine, soms verrassende historische feiten. Geleidelijk wordt duidelijk hoe geschiedenis voor Poetin meer wordt dan een interpretatiekader voor het heden. Zij ontwikkelt zich tot een religieus-politiek instrument waarmee zowel de positie van Rusland als de confrontatie met het Westen wordt gelegitimeerd.
Juist het hoofdstuk Oorlog als Verlossing is bijzonder interessant voor christelijke lezers. Drost en De Graaf laten zien hoe Poetin zijn geopolitieke denken steeds nadrukkelijker binnen een bijna heilshistorisch kader plaatst. Daarbij krijgt de strijd tegen het Westen een eschatologische lading. Begrippen als ‘de-satanisering’ doen hun intrede, terwijl Rusland wordt voorgesteld als de ‘weerhouder’ (katechon) die de doorbraak van het kwaad en uiteindelijk de antichrist tegenhoudt.
Deze religieuze dimensie maakt de analyse van Drost en De Graaf ook buiten de directe context van Rusland relevant. Poetin presenteert Rusland als verdediger van het christendom tegenover een decadent en moreel ontspoord Westen. Een dergelijke voorstelling spreekt ook christenen buiten Rusland aan. Tegelijkertijd toont het boek hoe gemakkelijk christelijke begrippen onderdeel kunnen worden van een nationalistisch politiek project. Christelijke terminologie maakt een ideologie immers nog niet christelijk. Waar de opbouw van een sterke christelijke beschaving de plaats inneemt van de navolging van Jezus Christus, dreigt het geloof ondergeschikt te raken aan politieke machtsvorming. De nauwe verbinding tussen Poetin en de Russisch-orthodoxe kerkleiding, in het bijzonder patriarch Kirill, illustreert deze spanning.
Een belangrijke verdienste van Poetins tsaristische droom is dat het overtuigend laat zien dat ideeën ertoe doen. Vanuit een neoliberale en ogenschijnlijk ‘neutrale’ commerciële benadering van internationale betrekkingen kon na de Koude Oorlog gemakkelijk de indruk ontstaan dat ideologie, religieuze overtuigingen en historische wereldbeelden aan betekenis hadden verloren. De ontwikkeling van Poetins denken laat het tegenovergestelde zien. Politieke handelingen worden mede mogelijk gemaakt door de (christelijke) verhalen waarmee mensen hun eigen plaats in de geschiedenis begrijpen.
Daar ligt ook de bredere relevantie voor christelijke leiders. Het boek maakt mechanismen zichtbaar die aandacht verdienen: de combinatie van maatschappelijk ressentiment, een geïdealiseerd verleden, een scherp vijandbeeld en religieuze legitimatie. Kerken moeten daarom niet alleen nadenken over wat zij verkondigen, maar ook over de interpretatiekaders waarmee zij aan politiek-maatschappelijke gebeurtenissen betekenis geven.
Dat geldt in het bijzonder voor eschatologische duidingen. Opmerkelijk genoeg kan Poetin binnen verschillende christelijke interpretatiekaders zowel als tegenstander van de antichrist als zelf als voorafschaduwing van de antichrist worden voorgesteld. Precies daarin schuilt een waarschuwing. Zodra concrete politieke tegenstanders een vaste plaats krijgen in een eschatologisch schema, dreigt politieke tegenstelling te veranderen in een kosmische strijd tussen goed en kwaad. De ander is dan niet langer iemand met wie een fundamenteel verschil van inzicht bestaat, maar wordt onderdeel van het kwaad dat bestreden moet worden.
Poetins tsaristische droom is daarom meer dan een reconstructie van de radicalisering van één politiek leider. Drost en De Graaf laten zien hoe geschiedenis, religie en politieke macht elkaar wederzijds kunnen versterken. Voor christelijke lezers maakt juist dat het boek waardevol. Het nodigt uit tot een kritische omgang met politieke theologie: niet alleen wanneer die in Rusland wordt aangetroffen, maar ook wanneer christenen zelf hun politieke voorkeuren, angsten en vijandbeelden van een eschatologische betekenis voorzien.
Beatrice de Graaf en Niels Drost, Poetins tsaristische droom. Geschiedenis als wapen in de Russische politiek (Prometheus, 2026, 224 blz.)